Sim-sim.az

Umberto Ekodan Karlo Martiniyə – I HİSSƏ

 

 

Dünya 2000-ci ilə keçmək ərəfəsindəykən İtaliyanın məşhur qəzeti “La Correra de la Serra” məşhur alim-yazıçı Umberto Ekoya və məşhur din xadimi və alim Kardinal Karlo Martiniyə bir müzakirə silsiləsində iştirak etməyi təklif etmişdi.  Tərəflər bu təklifi məmnuniyyələ qəbul etmişdilər, beləliklə, dövrümüzün ən maraqlı, dərin məktublaşmalarından biri baş tutmuşdu. Bu məktublaşmalar dövrümüzün ən həssas mövzularına yeni baxışlar gətirdi və böyük rezonans doğurdu.

Sim-sim.az həmin məktublaşmalar silsilənin ardıcıl dərcinə başlayır. 

 

Sekulyar dünyanın Qiyamət düşkünlüyü

Dəyərli Karlo Mario Martini,

 

Ümid edirəm ki, rütbənizi anmadan sizə adınızla xitab etməyimi hörmətsizlik saymadınız.  Lütfən bunu sizə göstərdiyim hörmətin bir ifadəsi və ehtiyatlı davranmaq üçün etdiyim bir cəhd sayın. Hörmət ifadəsi dedim, çünki fransızların bir yazıçı, sənətçi, ya da siyasətçiylə müsahibə edərkən, doktor, ustad və cənab nazir kimi məhdudlaşdırıcı ifadələrdən istifadə etməməsi mənə həmişə təsir edib. İntellektual sərmayəsi fikirlərinin altına imza qoyduqları  adla bağlı olanlar var. Fransızlar adlarını rütbə kimi istifadə edənlərə belə xitab edirlər: “Dites-moi, Jak Martin”, “Dites-moi Klod Levi-Strauss”. (Dites-mio – fransızca, “Mənə deyin görək”  deməkdir – tərcüməçidən) Bir şəxsi adıyla çağırmaq, həmin şəxs bir elçi, yaxud Fransız Akademiyasının mənsubu olmasa da, onun avtoritetini qəbul etmək deməkdir. Əgər Müqəddəs Avqustinə belə xitab etsəm, (Lütfən misalımın aşırılığını hörmətsizlik kimi qəbul etməyin) ona “Hipponun ulu yepiskopu” deməz, (Çünki Hipponun ondan başqa yepiskopları olub), Taqastalı Avqustin deyə çağırardım.

 

Dediyim kimi, bu davranışımın səbəblərindən biri də ehtiyatı əldən verməməkdir. Bizdən istənilən şey bir kardinal və dindar olmayan biri arasında fikir alış-verişidir, çətin məsələdir. Elə görünə bilər ki, dindar olmayan bir insan kilsə mənsubu və “ruhların çobanı” olan bir kardinaldan məsləhət alır. Bu vəziyyət həm xitab edilən şəxs, həm də onun dinləyiciləri üçün ədalətsizlik olardı. Məncə, bu dialoqun qəzetin bizi araya gətirdiyi şəkildə davam etməsi, yəni azad insanlar arasında fikir mübadiləsi kimi olması daha düzgündür. Üstəlik, beləcə mən sizin intellektual və əxlaqi həyatda (hər hansı inanca, ya da təlimə bağlı olmayan oxucular tərəfindən belə) lider kimi qəbul edildiyiniz həqiqətini vurğulaya biləcəyəm.

 

Xitab problemini həll etdiksə, qalır etik problemlər. Məncə, yazışmalarımızın sonrakı hissələrində bu problemlərə fokuslanmalıyıq, çünki məqsəd Katolik və Sekulyar dünya arasında bəzi ortaq nöqtələr tapmaqdır. İlk həmləni etmək mənim öhdəmə düşüb deyə (həmişə ən çətin və qəribə olan ilk həmlədir), tezcə aktual problemlərdən danışmalı olduğumuzu düşünmürəm, çünki bəlkə də bu halda mövqelərimiz, fikirlərimiz çox haçalana bilər. Yüksək hədəflər müəyyənləşdirmək üçün məhdud da olsa, uzun müddətdir insan beynini məşğul edən və iki min ildir bütün bəşəriyyət üçün heyranlıq, qorxu və ümid mənbəyi olan mövzulara toxunmaq daha yaxşı olar.

 

Açar sözü bir az əvvəl dedim. İkinci milleniumun sonundayıq və ümid edirəm ki, planetimizin tarixində dərin təsir gücü olan bir hadisəylə bağlı təqvimdən istifadə etmək – bəlkə də başqa bir dinə mənsub olan, ya da inancsız biri bu məsələdə mənimlə həmrəy olacaq – siyasi baxımdan doğrudur. Bu vacib günün yaxınlaşması istər-istəməz iyirmi yüz illik düşüncə tarixini formalaşdıran bir görüntünün əmələ gəlməsinə səbəb olur: Qiyamət.

 

Ümumi tarix bizə öyrədir ki, ilk milleniumun son illərinə zamanın sonu anlayışı öz möhrünü vurub. Aydındır ki, tarixçilər “1000-ci ilin gətirdiyi qorxuları” heç vaxt sökülməyəcək dan yerini gözləyən heyvan sürüsü görüntüləriylə və əfsanələrin obrazlarıyla birgə istifadə edirlər. Ancaq tarixçilər qiyamətlə bağlı söz-söhbətlərin sözü gedən ölümcül gündən (ilk millenium) əvvəl başladığını və qəribədir ki, o gündən sonra da davam etdiyini deyirlər. Bu nöqtədən sonra ikinci milleniumun müxtəlif  millenarianizmləri əmələ gəlib. (Millenarianizm – Milleniumla birlikdə dünyanın da axırının çatacağına inananların əmələ gətirdiyi düşüncə sistemi – tərc)

 

Bu düşüncə sistemləri, istər ortodoks olsun, istər heretik – onsuz da indiyə qədər həmişə bir xeyli siyasi və sosial hərəkatı millenarianizmin bir növü kimi təsnif etməyə meyilliydik – sadəcə dini hərəkatların məhsulu kimi, məqsədi Tanrının Səltənətinə qovuşmaq olanların yox, əksinə yer üzünüdə yeni bir Səltənət yaratmaq istəyən sekulyar, hətta ateist düşüncələrin nəticəsi kimi ortaya çıxıb.

 

Əhdi-Cədiddəki “Yəhyanın müjdəsi” əndişə yaradan, qarışıq kitabdır, çünki onun içində qiyamətlə bağlı sonradan uydurulmuş bir xeyli vəhy silsiləsi var. Papanın qanunlarına görə bunlar uydurmadır, amma eyni zamanda, bu vəhylər yaratdıqları istəklər, qorxular və hərəkətlərə görə son dərəcə bənzərsizdirlər. Vəhy həm bir söz, həm də aqibətin ifşası kimi ifadə oluna bilər. Elə buna görə də 2000-ci ilə yaxınlaşarkən vəhyləri qəti oxumamış insanlar tərəfindən onlar yenidən yazılır. Artıq dolu fırtınası, qana çevrilən dəniz, səmadan düşən ulduzlar, dərin uçurumun dibindən bir duman buludu ilə birgə sıçrayan atlar, Yəcuc-Məcuc orduları, dənizdən çıxan əjdaha kimi şeylər artıq eşidilmir. Bunların yerinə nüvə tullantılarının sürətlə çoxalması, dünyanın çirklənməsi,  kimyəvi turşu yağışları, Amazonun yox olması, ozon deşiyi, aclıq, torpağın eqoistcəsinə məhv edilməsi, yeni xəstəliklər, buzlaqların əriməsi, gen mühəndisliyi sayəsində öz klonlarımızın yaradılması müzakirə olunur. Təbiət Ana can verir, bəlkə də son nəfəsini vermək üzrədir.

 

Qiyamətlə bağlı (kommunikasiya vasitələrinin bizi alışdırdığı kimi böyük laqeydlik içində də olsa) öz qorxularımızı yaşayırıq. Hətta qorxularımızı məsuliyyətsizcəsinə istehlak anlayışının əmələ gətirdiyi girdab içində ideologiyanın və həmrəyliyin axırını bayram edərək, bibamus, edamus cras moriemur (yeyin, için, çünki sabah öləcəyik) düsturu ilə yaşadığımızı da demək olar. Bu şəkildə hər birimiz vəhy qorxusu ilə yaşayır, bəd ruhları çıxarmaq istəyir; şüursuzcasına qorxduqca buna daha çox cəhd göstərir, gözümüzün qabağına qanlı bir səhnə kimi gətirməyə çalışır, beləcə, reallıqdan uzaqlaşmaq istəyirik. Amma bu qorxunun gücü reallıqdan uzaqlaşdıqca artır.

 

Zamanın axırı və ya qiyamət anlayışının bugünkü sekulyar dünyamızda köhnə xristian dünyasına baxanda daha geniş yayıldığı ilə bağlı sevə-sevə mərcə girə bilərəm. Xristian dünyası bu anlayışları günahlarından arınmaq üçün meditasiya vasitəsi kimi istifadə edirdi, amma bu anlayış təqvimlərin müəyyən edə bilməyəcəyi bir qatda əks etdiriləcəkmiş və heç vaxt baş verməyəcəkmiş kimi hərəkət edirdi. Digər tərəfdən, Sekulyar dünya zamanın axırı yoxmuş kimi davranmağa çalışır, amma bu anlayış vərdiş halına gəlib. Bu, paradoksdan çox, tarixin ilk min ilində meydana gələnlərin təkrarına oxşayır.

 

Məndən daha yaxşı bildiyiniz təfsir məsələlərindən bəhs etmək istəmirəm, amma oxuculara zamanın sonu fikrinin Yəhyanın kitabındakı ən mübhəm pasajlardan biri olan 20-ci hissədən gəldiyini xatırlatmalıyam. Bu hissə bizə aşağıdakı “ssenari”ni təqdim edir: İsanın dirilməsi (İncarnation) və Xilas (Redemption) ilə Şeytan məhkum edilir, amma min il sonra geri qayıdacaq, beləcə, xeyir və şər qüvvələr arasındakı ən axırıncı savaş baş tutacaq. Yəhya çox açıq şəkildə min ildən bəhs edir. Amma bəzi rahiblərin də dediyi kimi, Tanrının min ili bir gün mənasına gələ bilər, eyni zamanda, bir gün min il çəkə bilər. Nəticə etibarilə, bu ifadə olduğu kimi şərh olunmamalıdır. Avqustin bu pasajın “ruhani” şəkildə şərh olunmasına tərəfdardır. Millenium və ya Tanrının Səltənəti sözü tarixi yox, mistik hadisələrdir, üstəlik, Armageddon bu dünyaya aid anlayış deyil. (Armageddon – xristian inancında  dünyanın axırında xeyir və şər qüvvələri arasında baş tutacaq savaş üçün istifadə edilən sözdür. Sözü gedən savaşda Dünyanın Kralları Tanrının göndərdiyi Krala – İsaya qarşı birləcəklər – tərc) Belə deməklə tarixin bir gün bitəcəyini, İsanın yer üzünə enib yaşayanları və ölüləri ittiham edəcəyi ehtimalını göz ardı etmirəm, amma bu məqamda, məncə, vurğulanan əsas şey yüz illərin sona çatması yox, keçməsi və Parousia, yəni İkinci Gəliş anlayışının zamana möhür vurmasıdır. (Yəni tarixin sona çatması yox, davam etməsi.)

 

Bu məsələyə təkcə Avqustin yox, eyni zamanda kilsənin qabaqcılları da belə yanaşır və Tarixi gələcəyə edilən bir səyahət kimi dəyərləndirirlər. Bu anlayış paqan dünyasına yaddır. Hegel və Marks belə, Pyer Telhard de Şardinin də mənimsədiyi bu təməl fikrə təşəkkür borcludur. Tarixi kəşf edən xristianlıqdır, əslində, bu, Tarixi bir xəstəlik kimi təsvir edən Dəccalın modern formada cisimləşməsidir.

 

Çox güman ki, Sekulyar historisizm Tarixi əbədiyyətədək mükəmmələşdirilən şəkildə görür – beləliklə, insan oğlu bu gündən etibarən sürəkli şəkildə özünü inkişaf etdirə və tarixin gedişatı içində zənginləşə bilər. Amma sekulyar dünya tarix boyunca tarixin geriləməsini və absurdunu necə dəyərdirməli olduğumuz məsələsində həmişə eyni ideoloji fikri mənimsəməyib. Amma yenə də həyat yolundakı ümid işarələrini necə izləməklə bağlı müəyyən bir Xristian tarix düşüncəsi var. İstər Emmanuel Munye tragik optimizmlə bağlı, Antonio Qramşi ağlın pessimizmi, ya da iradənin optimizmiylə bağlı fikir bildirsin, tarixin və yaratdığı qorxuların necə qiymətləndiriləcəyi əsasən Xristianlığa aid bilgidir.

 

Düşünürəm ki, ümidsiz millenializm zamanın sonunun qaçılmaz olaraq görüldüyü hər vəziyyətdə ortaya çıxacaq və ümid öz yerini tarixin axırının bayram edilməsinə, ya da heç bir iradənin və düşüncənin cücərmədiyi – qaçılmaz olduğunu demirəm, sadəcə belə bir şey mümkündür – zamansız, arxaik Ənənəyə verəcək. Bu yanaşmadan dünyanın və tarixin günahların meyvəsi kimi ortaya çıxması, ancaq ikisinin də yox edilməsiylə Tanrının bir neçə seçilmiş insanı xilas edə biləcəyi fikrinin düstur seçildiyi qnostik dəlalət (və bunun sekulyar versiyası) doğur. Eyni şəkildə, sadəcə xüsusi irqə, ya da qrupa mənsub olanların dünyanın və tarixin səfil səhnəsində öz qətliamlarını bayram edə biləcəyi inancının mövcud olduğu müxtəlif supermen ideologiyaları də bunun nəticəsidir.

 

Bir şəxs ancaq tarixin gedişatını anlamaqla (o şəxs Yenidən Dirilişə inanmasa belə) reallığı dünyəvi şəkildə sevə bilər və – sevgiylə – ümidə hələ də yer olduğuna inana bilər.

 

Görəsən həm inananlar, həm də inancsızlar tərəfindən bölüşülən bir ümid anlayışı (və gələcəyə qarşı məsuliyyətimiz) mövcuddurmu? İçində olduğumuz zamana söykənərək nə yarada bilərik? Gələcəyə biganə qalmayan, amma daha çox keçmişin səhvlərinə fokuslanan aqibət fikrinin kritik rolu ola bilərmi?

 

Əks halda, aqibət düşüncəsini qəbul edib heç düşünmədən TV ekranlarının qarşısında oturmaq (elektronik qalalarımızın verdiyi güvən duyğusu içində) və işlər əvvəllər olduğu kimi davam edərkən, kimlərinsə bizi əyləndirməsini gözləmək ən yerində davranış olacaq.

 

 

 

Kardinal Martinidən Umberto Ekoya

 

 

 

Ümid “Son”u sona çatdırır

 

 

 

Dəyərli Umberto Eko,

 

 

 

Sizinlə həmfikirəm. Mənə adımla xitab etdiniz və mən də eyni şəkildə qarşılıq verəcəyəm. Söhbət rütbələrdən gedəndə Müqəddəs Kitab çox da humanist sayılmaz. (“Özünüzə ravvin dedirtməyin… Və yer üzündə heç kimə atamız deməyin… Və özünüzə əfəndi dedirtməyin”. Matta 23:8-10) Sizin dediyiniz kimi, başqa bir kimliyə bürünmədən və rola girmədən fikir mübadiləsi etmək daha asan olacaq. Mümkün qədər məhsuldar olmaq bilmək üçün ortaq mövzulara fokuslanarkən və bizi bir-birimizdən həqiqətən ayıran ayrılıqların əsas nöqtəsinə enərək fərqliliklərimizi aydınlaşdırarkən, yazışmalarımızın son dərəcə dürüst olması önəmlidir.

 

İlk dialoqumuzda “yüksək hədəflər qoymaq” fikrini də ürəkdən qatılıram.

 

Etik mövzular şübhəsiz ki, ən vacib mövzulardandır. Ancaq ictimai fikri ən çox maraqlandıran bu günümüzün mövzuları (xüsusilə bioetik mövzuları nəzərdə tuturam) və ümumən “manşet” hadisələridir. Məncə, fikir ayrılığına düşə biləcəyimiz əxlaqi hökmlər verməmişdən qabaq mövzunu əvvəlcə elmi baxış bucağından dəyərləndirmək yaxşı olar. Vacib olan əvvəlcə hökmlərimizin formalaşdığı sərhədləri müəyyənləşdirməkdir. Bu nöqtədən hərəkət edərək praktik dəyərləndirmələrin niyə bu qədər müxalif ola biləcəyini təsbit edə bilərik.

 

Siz ümid və bununla birgə ikinci millenium qabağı bəşəriyyətin gələcəyi məsələsini dilə gətirdiniz. İlk milleniumun axırında cəmiyyətləri qorxudan titrətdiyi deyilən apokaliptik (qiyamətlə bağlı) obrazlardan danışdınız. Bu qorxu yersiz olsa belə, yerində bir təsbitdir, çünki insanlar gələcəkdən qorxar. Millenarianizmlər yüz illər boyunca həm lokal səviyyədə, həm də başlıca utopik hərəkatlara səbəb olan qiyamət inanclarında ortaya çıxıb durur. Bu gün ekoloji təhdidlər daha əndişə vericidir, çünki elmi şəkildə təsdiq olunduqları üçün keçmişdəki xortdanların və ya batil inancların yerinə keçiblər.

 

Bəs Vəhyin, Əhdi-Cədidin son kitabının bunlarla nə əlaqəsi var? Görəcən bu kitab tragik və qaçılmaz bir aqibəti xatırladan qorxunc obrazlarla dolu bir qaynaq olaraq xarakterizə edilə bilərmi? Yəhyanın Vəhyi və eyni dövrə aid digər apokaliptik mətnlər arasındakı oxşarlıqlara baxmayaraq, baxış bucağı fərqlidir. Bu mətnlər Vəhyin olduğu Əhdi-Cədid kontekstində dəyərləndirilməlidir.

 

İcazə verin izah edim. Apokaliptik mətnlərin ana mövzusu adətən indiki zamandan qaçıb gələcəyə sığınmaqdır. Bu mətnlər dünyanın mövcud strukturunu alt-üst edərək, bunun yerinə kitabı yazan şəxsin ümidlərinə və gözləntilərinə uyğun gələn konkret bir dəyərlər sistemi inşa etməyə çalışır. Apokaliptik ədəbiyyatın arxa fonunda həmişə dini, sosial, siyasi basqıdan əziyyət çəkən və birbaşa hərəkətə keçməkdə fayda görmədikləri üçün özlərini kosmik güclərin dünyanın üstünə çullanacağı və onların əvəzinə düşmənlərini məhv edəcəyi bir dövrə göndərmək istəyən insan cəmiyyətləri var. Bu kontekstdə hər qiyamət inancında ağır bir utopik yük, böyük bir ümid qaynağı və həm də indiki zamandan dəhşətli bir vazkeçmə olduğunu demək lazımdır.

 

Bəlkə də bu gün bildiyimiz halıyla Vəhyin bir hissəsinə çevrilən fərdi mətnlərin arxasında da oşar şeylər tapmaq olar. Ancaq Müqəddəs Kitabın işığında Xristian baxış bucağı ilə dəyərləndiriləndə, bu kitabın vurğusu və mənası fərqlidir. Bu halda o, indiki zamanla bağlı hiss edilən sıxıntının ifadəsi yox, daha çox insanın ruhani inkişaf təcrübəsinin davam etməsinə bəslənən istəkdir; başqa sözlə desək, ilk kilsənin təfsiriylə “qurtuluş”dur. Nə indi, nə də gələcəkdə inananların ümidinə meydan oxuya biləcək bir insan, ya da şeytan var.

 

Bu mənada bu gün zamanın sonu – qiyamət – mövzusuyla bağlı qayğı Xristian dünyasından çox sekulyar dünya ilə bağlıdır fikrinizə qatılıram.

 

Bir dövrdə Xristian dünyası qiyamət əndişəsiylə sarsılmışdı? Əslində, bu vəziyyət 20-ci Vəhydəki mübhəm ayələrdən biriylə bağlıydı: “Və əjdahanı tutdu. Bu əjdaha Şeytan və İblis idi və onu min il boyunca bağladı… Həm də başı kəsilən ruhları gördüm… Yenidən dirildilər və Məsihlə min il hökm sürdülər.” Antik ənənədən gələn bir cərəyan bu ayələri olduğu kimi şərh edib, amma digər tərəfdən oxşar millennializm anlayışları heç vaxt kilsədən dəstək görməyib. Bunun əvəzinə, mətn simvolik olaraq şəhr edilib. Yuxarıda sitat çəkdiyim və Vəhydəki digər mətndə içlərində ümid sayəsində xilas olmağı bacaran Xristianların zəfərinə vurulmuş bir eyhamla qarşılaşırıq.

 

Tarix həmişə özündən ötəyə edilən və ruhi olmayan bir səyahət kimi görülüb. Bu cür baxış bucağı üçlü inanc səviyyəsində qiymətləndirilə bilər: 1) Tarixin bir mənası, yönü var və o, cəfəng, boş şeylərdən ibarət bir məcmu deyil; 2) tarixin bu mənası təkcə ruhi deyil. Özündən ötəyə uzanıb gedir və buna görə də keyfiyyəti ölçüləbilən konkret bir şey yox, bir ümid məsələsidir; 3) bu obraz bir-birinə bağlı hadisələrin mənasını, insanlıq macərasının gələcəyi müəyyənləşən nöqtədən uzaqlaşmır, əksinə, həmin nöqtədə fokuslanır.

 

Bu nöqtəyə qədər əsasən eyni nəticədən danışdığımızı demək olar, amma fərqli nöqtələrə vurğu salırıq və fərqli referans mənbələrinə müraciət edirik. Əvvəla tarixin “mənası” olması və (sizin ifadənizlə) bir şəxs “reallığı dünyəvi olaraq sevə bilər və – sevgiylə – ümidə hələ də yer olduğuna inana bilər” mövzusunda eyni fikirdə olduğumuz üçün məmnunam.

 

Ancaq həm inananlar, həm də inancsızlar üçün keçərli olan ortaq bir ümid “anlayışının” (və gələcək qarşısında məsuliyyətimiz) olub-olmadığı daha çətin sualdır. Ümid praktik olarak necəsə mövcud olmaq məcburiyyətindədir, çünki inananlar, ya da inancsızlar indi bir arada yaşayır və həyata bir yerdə məna qazandırırlar. Həyata bağlı olduqları şübhəsizdir. Bu vəziyyət daha vacib dəyərlərin arxasınca düşən bir insanın işin axırında bir mükafat olmasa belə, könüllü şəkildə özünü çətinə salmağında rahatlıqla müşahidə oluna bilər. Düşüncəli və məsuliyyətli inanclılar da, inancsızlar da, eyni ad altında olmasa da, dərin bir insanlıq hissiylə (humus) hərəkət edirlər. Həyatın hərəkəti içində adlardan daha vacib şeylər var və təməl insani dəyərləri müdafiə edərkən, ya da təşviq edərkən, a quaestio de nomine (latınca adlandırma, ad vermə – tərc), semantika üstündən mübahisə aparmaq həmişə keçərli deyil.

 

İnanan üçün, xüsusilə, bir Katolik üçün, heç şübhəsiz nəsnələrin adının olması çox vacibdir, çünki ad necəgəldi deyil, zəka və anlayış göstəricisidir. Qarşımızdakı insanlar danışarkən ad vermək, nəsnələrin və anlayışların adlarından danışmaq, nə qədər nəzəri olur-olsun, ortaq dəyərlərin başa düşülməsinə imkan yaradır. Mən inanıram ki, qarşımızda hələ uzun bir yol var. Bu yolu qət etmək üçün, ən bəsit şeyləri analiz edə biləcək zəkaya və cəsarətə ehtiyacımız var. Bunu tək başımıza yox, qarşılıqlı şəkildə etməliyik. İsa “İncil”də həmişə belə deyir: “Eşidəcək qulağı olan eşitsin.”, “Düşünmürsünüz? Başa düşmürsünüz?” Ürəyiniz bu qədərmi qatılaşıb?” (Mark, 4:9, 8:17 və s.) İsa fəlsəfi teoriyalara, ya da müxtəlif düşüncə məktbələrinə yox, həyatımıza yön vermək və anlamaq üçün hər birimizə bəşx olunan ağla xitab edir. Ən bəsit şeyləri başa düşmək üçün atılacaq ən kiçik addım ümid etmə səbəblərimizi paylaşmaq məsələsində qazanılan uğur deməkdir.

 

Məktubunuzun axırındakı bir düşüncə mənə çox təsir etdi: “Gələcəyə biganə qalmayan, amma daha çox keçmişin səhvlərinə fokuslanan aqibət fikrinin kritik rolu ola bilərmi?”

 

Yaxında baş verəcək bir qiyamət fikrinin aqibətimizin nə olduğunu düşünməyimizi asanlaşdıracağına qatılmıram. Bu fikir qorxudan, dəhşətdən, özünü günahlandırmaqdan və ya “alternativ” bir gələcəyə qaçışdan –ki eyni vəziyyətlə qiyamət ədəbiyyatında da qarşılaşırıq – başqa bir şeyə yaramayacaq.

 

Qiyamət fikrinin bizim həm gələcəyi, həm də keçmişi düşünməyimizə gətirib çıxarması üçün, ciddi şəkildə saf-çürük edilməli bir mövzu kimi, bu cür bir qiyamət anlayışından qurtarmaq lazımdır. Əgər indiki zaman mənim üçün önəmli bir dəyər daşıyırsa, ağlımı işlədərək və məqbul seçimlər edərək, keçmişi ağrısız dəyərləndirə bilərəm. Bir səyahətə çıxdığımın fərqindəyəm. Gedib çıxacağım yeri az-maz, ən azından təməl dəyərləri ilə görə bilirəm. Özümə əl gəzdirmək və inkifaş etdirmək öz əlimdədir, bunun fərqindəyəm. Təcrübələr göstərir ki, peşmanlıq hissi olmayan kəs özünü inkişafa və daha yaxşı şeylər bacaracağına inanmır. Həmin kəs xətalarını görmür və səhvləriylə birlikdə yaşamağa davam edir, çünki qarşısında bir hədəfi yoxdur, buna görə də daim soruşur ki, niyə islah olunmalı və indiki halımdan vaz keçməliyəm?

 

Yazdıqlarım “Ümid” sözünün mənə xatırlatdığı düşüncələrdir. Əgər siz Ümid sözünün baş hərfini böyük yazmasaydınız, bəlkə də mənim də buna cəsarətim çatmazdı. Xeyr, qiyaməti gözləyən insanların özlərini elektronik görüntülərlə zəhərləməyinin vaxtı hələ gəlməyib. Birlikdə görəcəyimiz hələ çox iş var.

Tərcümə: Qismət        

(Visited 138 times, 1 visits today)